Vanwaar die notarissen op tv?

Aureool van eerlijkheid

Bíjna had de kandidaat van Miljoenenjacht 5 miljoen gewonnen. Maar toen was daar de alleswetende notaris. Vanwaar die notarissen op tv, en zijn ze wel onafhankelijk?

Zondagavond komt hij weer kort in beeld, zoals in elke aflevering van RTL4-show Miljoenenjacht: notaris Van Harseler, in een donker pak, met een zijscheiding in z'n grijze haar en een plechtige doch vriendelijke blik. Hij ziet toe op het goede verloop van het spel en grijpt in als het misgaat. Tot nu toe was dat slechts één keer nodig.

In november 2013 drukte deelnemer Arrold van den Hurk op de rode knop, waarmee hij een prijs van 125 duizend euro won. In de studio was voor iedereen duidelijk dat Van den Hurk per ongeluk had gedrukt, door de zenuwen. Hij had door willen spelen om kans te maken op een hoger bedrag. Presentator Linda de Mol had geen idee of de vergissing ongedaan gemaakt kon worden. De notaris bood uitkomst: regels zijn regels, zei hij, gedrukt is gedrukt. Van den Hurk had, wanneer hij had doorgespeeld, 5 miljoen euro kunnen winnen - dat bleek toen hij zijn koffertje opende.

Dit is het enige bekende geval waarbij een beslissing van een tv-notaris tot een rechtszaak leidde, die nu in behandeling is bij het Hof. Notarissen worden voor allerlei tv-programma's gebruikt, soms in beeld, soms niet. Bij reality-tv en talentenjachten, zoals Big Brother en Idols, controleert de notaris of de stemmen goed worden geteld; bij kansspelen, zoals Bankgiroloterij BankGeheim, controleert hij of de trekking eerlijk verloopt; bij recordpogingen, zoals in Wedden dat..?, gaat hij na of het record daadwerkelijk is verbroken; en bij benefietacties op tv neemt de notaris als onafhankelijke partij het geld in ontvangst.

Wat doet de notaris op tv in de praktijk precies? Hoe houdt hij toezicht op ingewikkelde systemen? En: is zijn aanwezigheid wel nodig?

Om met die laatste vraag te beginnen: inschakeling van een notaris in het kader van kansspelen is niet wettelijk verplicht. Bij Miljoenenjacht huurt Endemol een notaris in op verzoek van de Postcode Loterij, zegt producent Julien Bracco Gartner. 'Hij doet de cheques in de koffertjes, maakt daarvan een akte op en verricht meerdere trekkingen in het programma. Dat hij elke aflevering in beeld komt is een soort bewijsvoering voor het ordentelijke spelverloop.'

Dat hij elke aflevering in beeld komt is een soort bewijsvoering voor het ordentelijke spelverloop

Notaris bij Idols
In de documentaire U kunt nog stemmen, in 2014 uitgezonden op NPO 3, klaagden de tien finalekandidaten van het eerste seizoen van talentenjacht Idols dat de stemmingen doorgestoken kaart waren. 'Ik heb geen notaris gezien', zei kandidaat Marieke, hetgeen de anderen leken te beamen. Jurylid Henkjan Smits zei later in het tv-programma RTL Boulevard dat er wel degelijk een notaris ter plekke was. In latere seizoenen werd de aanwezigheid van een notaris meer in beeld gebracht.

Je moet oppassen dat je niet wordt misbruikt voor een notarieel sausje
Notaris Erwin Akkerman

Zo ging dat ook ongeveer bij Domino Day, zegt Erwin Akkerman, notaris in Zuidlaren. Elf jaar lang telde hij op verzoek van The Guinness Book of Records de miljoenen dominosteentjes die omvielen bij de recordpogingen. Dat deed hij live met een team van vijftien man van zijn eigen kantoor.

'Daar zat maanden voorbereiding in', zegt Akkerman. 'Zodat we precies wisten in welk veld hoeveel steentjes pasten.' Aan het eind van elke Domino Day kwam Akkerman in beeld om te vertellen of de recordpoging geslaagd was. Eenmaal maakte hij mee dat het record niet verbroken was. 'Voor mij maakt dat niet uit. Ik doe gewoon mijn werk.'

Voor Big Brother telde hij in 2001 de stemmen die via bellen en sms'en binnenkwamen. Akkerman: 'Vooraf dacht ik: kan ik dit wel? Maar na uitleg van KPN over de technische kant was ik ervan overtuigd dat mijn aanwezigheid nuttig was.' Hij heeft ook weleens een klus geweigerd, omdat hij de stemming niet goed kon overzien. 'Je moet oppassen dat je niet wordt misbruikt voor een notarieel sausje.'

Een notaris is een ambtelijke functionaris met een vertrouwenwekkend aureool
Martin-Jan van Mourik, hoogleraar notarieel recht

Dat gevaar bestaat inderdaad, volgens critici. 'Voor tv-producenten kan een notaris dienen als een vlag op de modderschuit', zegt Martin-Jan van Mourik, hoogleraar notarieel recht van de Radboud Universiteit in Nijmegen en oud-notaris. 'Lucht verkoopt prima, mits goed verpakt. Een notaris is een ambtelijke functionaris met een vertrouwenwekkend aureool. Vandaar dat men loterijen graag opsiert met de naam van een dergelijke ambtsdrager. En voor de notaris zelf is het publicitair ook aangenaam.'

Vorig jaar boog de beroepsorganisatie KNB zich over de rol van de notaris bij spelshows. Notarissen moeten geen medewerking verlenen als 'wordt gevraagd om feiten vast te stellen die voor hem niet controleerbaar zijn', zegt woordvoerder Nora van Oostrom. 'De notaris kan daarom geen intrinsiek toezicht houden op ict-gestuurde processen.' Hij moet worden bijgestaan door een zogeheten ict-auditor.

De notaris kan geen intrinsiek toezicht houden op ict-gestuurde processen
Nora van Oostrom, beroepsorganisatie KNB

Maar ook zonder computergestuurde processen kan de rol van de notaris tot onduidelijkheden leiden, zo bleek bij Miljoenenjacht. 'De notaris had in dit geval drie petten op', vindt advocaat Peter Plasman, die kandidaat Van den Hurk bijstaat. 'De notaris houdt toezicht op het naleven van de spelregels. Hij is de enige die weet welke bedragen in welke koffertjes zitten, want die heeft hij er zelf in gedaan. Maar hij is ook de spelleider die beslist of de kandidaat het bod heeft geaccepteerd. Die rollen bijten elkaar, vind ik.'

Plasman ontdekte dat de rode knop helemaal niet genoemd wordt in de spelregels. De deelnemer kan het bedrag in zijn koffer winnen, 'tenzij hij in de loop van het spel op een bod van de bank ingaat', staat er. Plasman: 'Daarvoor is de wil nodig om het bod te aanvaarden. Die heeft mijn cliënt nooit gehad.'

Wie heeft er besloten dat Van den Hurk niet door mocht spelen? Dat kan cruciaal zijn voor de afloop van de zaak. Kon de notaris onafhankelijk toezichthouden over een spel waarover hij tegelijkertijd de leiding had? De producent beweert dat hij de spelleider is en dat het zijn besluit was, op advies van de notaris. Linda de Mol zei in de getuigenverhoren dat zij de notaris ziet als spelleider. En de notaris zegt weer dat de producent de leiding heeft, maar dat hij heeft besloten dat er een deal was.

Het lijkt erop dat de spelregels niet duidelijk genoeg zijn verwoord, en dat kun je de notaris kwalijk nemen, die immers op de naleving ervan toezicht houdt en dus ook vooraf moet nagaan of de reglementen helder zijn. Regels zijn regels, inderdaad, maar soms is gedrukt niet zomaar gedrukt.